پێڕست: 

پێشەکی:

باڵندە جۆربەجۆر و ڕەنگامەکان ڕازێنەری ئاسمانن. کورد هەموو کات سەرنجی داوە بەم گیانلەبەرە فرەجۆرانە لە وڵات و زێدەکەی و ناوی تایبەت بە هەر جۆرێکی بۆ هەڵبژاردوون. بە بەرەوپێشچوونی زانست و تەکنەلۆژی لە چەرخی ئێستادا، ناسینەوە و پۆلێنکردنی گیانلەبەران وەکوو پێویستییەکی زانستیی ڕۆژ، خۆ دەنوێنێت. کەسانێکی زۆر هەن کە لەم بوارەدا لە تێکۆشاندان و هەوڵ دەدەن تاکی کوردیش وکوو هەموو خەڵکانی تر لە زانستی ڕۆژ بێبەهرە نەبن. ئەم کەسانە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وەکوو هەلێک کە کوردزمانێکی زۆر بەردەنگیانن، کەڵکیان وەرگرتووە و بە سازدانی کەناڵ و گرووپ و ڕێگای تر، خەریکی کاری زانستین لەو بوارەدا و لە بوارەکانی زانستیی دیکەدا. یەکێک لەم کەناڵانەی کە لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتیی «تێلێگرام» دامەزراوە کەناڵی «فەرهەنگی باڵندە»یە کە لەلایەن بەڕێز «کەماڵ ڕەحمانی»یەوە کاری سازکردن و کۆکردنەوەی بۆ کراوە. ئەم کەناڵە بەشێوەی زانستی لەدوای ناساندی جۆرە جیاوازەکانی باڵندەکان، بە وێنەوە و بە یارمەتیی سەرچاوە خۆجێیی و زانستییەکانە و کۆکراوەیەکی بەنرخە.

چەند نموونە لەو باڵندە و پەلەوەرانە:

🔸کوردی: گەرووشینە. مریچڵه‌ که‌وڵێ، مله‌ که‌وێ (هەورامی)
🔹فارسی: گلو آبی
🔹عەرەبی: هزار أزرق الزور، زَرْقَاءُ زَوْرٍ، المسهر
🔹تورکی: گئوی بوغاز
🔹ئینگلیزی: Bluethroat
🔹ناوی زانستی: Luscinia svecica
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

١٤ سانتیمیترە. وەک «کلک سوورە» دەچێ، بەڵام زۆربەی کلکی پان دەکاتەوە و هەڵیدەتەکێنێ. نێرە بەهاران ملی شین دەنوێنی. دوو خەتی ڕەش و قاوەیی ئەو شینایییە لە سینگی جوێ دەکاتەوە. پاییزان ملی شین بەڵەکە. مێیە ملی سپییە و دێغی ڕەشی لە دەوری هەیە. بە باڕی قاوەیی ڕێڕێیە و ئەستووراییی کلکی خەنەیییە. لە مێشەڵان و گیاوگۆڵی ناو زەل و زۆنگ و پەرژینی چڕ دەژی. لەسەر سەوڵ و بی و ناو پنچکی زەلان هێلانە دەکا. زستانان زۆر دەبینرێ (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

قەشمەرە؛ ئەم دەستەیە بریتین لە: بۆقژەی بنەوشی، بۆقژەی کێوی.

🔸ڕاستەی چۆلەکە شێوەکان
🔹تۆرەمەی ڕەشیشە

🔸کوردی: بۆقژەی بنەوش
🔹فارسی: طرقة بنفش
🔹تورکی: مور تورقا
🔹ئینگلیزی: Blue Rock Thrush
🔹ناوی زانستی: Monticola solitarius

(اطلس پرندگان ایران، جلد نهم)

بۆقژەی بنەوشی:
٢٠ سانتیمیترە. نێرەیان پەڕوباڵی بۆری ئاماڵ شینی توندە و زستانان ڕەش هەڵدەگەڕێ. مێیەیان پشتی قاوەیی مەیلەوشینە، بەرزگی کاڵترە و هەروەها خەتی قاوەیی ئاماڵ بۆری تێدایە. ئەم باڵندەیە بە باڵی شۆڕەوە لە سەر بەردان هەڵدەنیشێ و هەر کە کەسێک لێی نزیک بۆوە، دەردەپەڕێ و بە فڕین دوور دەبێتەوە. بەتەنیا دەژی. لە بیابان، شوێنی بەردەڵان، داوێنی کێوان دەژی. لە کونەبەرد و ڕەوەز و خانوواندا هێلانە ساز دەکا (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

🔸سەرشینک (هەنبانە بۆرینە)- گۆرەویچنەی شین
🔹فارسی: چرخ ریسک سرآبی
👤 سپاس بۆ مامۆستا «ناسیح حوسێنی»

🔹ئینگلیزی: Eurasian Blue Tit
🔹ناوی زانستی: Cyanistes (Parus) caeruleus
(لیست کامل پرندگان ایران – کمیته ثبت پرن
دگان ایران)

١١ سانتیمیترە. تەنیا گۆرەویچنەیەکە سەر و باڵ و کلکی شینی کاڵە. بەرزگی زەرد و لاجانگی سپییە. خەتی ڕەشی بەپاش مل و چاویدا کشاوە؛ ئەو خەتانە پەیوەستن. پاش ملی قەیتانی سپی تێدایە. پشتی ئاماڵ کەسکە. بە باڕی پشتی قاوەیی ئاماڵ کەسکە و لاجانگی زەردە. کردەوە و شوێنی ژیانی وەک گۆرەویچنەی گەورە دەچێ (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

🔸کوردی: مینا
🔹فارسی: مینا
🔹عەرەبی: مَايْنَا، مينة إعتيادية، مينة شائعة
🔹تورکی: مینا قوشی
🔹ئینگلیزی: Common Myna
(Indian Myna)
🔹ناوی زانستی: Acridotheres tristis
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

٢٣ سانتیمیترە. سەری ڕەشە و نەختێ کاکۆڵی هەیە. مل و بەرسینگی بۆرە، پەڕ و باڵی قاوەییی شەڕابییە، پشتی پڕڕەنگتر و بەرزگی کاڵترە. شاقەلی سپی واشە ئەستوورایی باڵی خاڵێکی سپی تێدایە. کلکی ڕەشە، سەری کلکی خڕە و دەوریشی سپییە. دندووک و چاو و دەوری چاوی زەردە. زیاتر بەجووت و جارجاریش لە دەستەی بچووکدا دەبینرێ. کردەوەی وەک سێروو دەچێ. لە میچی خانوو، کونی دار و دیواردا هێلانە دەکا (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

«مینا» لەناو شێعری شاعیرانی کورددا:

مەحوی

وەرنە سەیری سەرخۆشان! ئەو شۆخی «مینا»گەردنە

بوو بە ساقی، دەم بە شەککەر خەندە دێ، «مینا» بە کەف

حاجی قادری کۆیی

لە گۆلەشینێ کە قاز و مراوی دێن و دەچن

نەزیری ماھ و ستارەن لە قولزومی «مینا»

🔸کوردی: تاقتاقکەرە (سۆرانی)- تووتاک (کورمانجی) – بادٚیقوش، باییقوش (هەورامی) – بایەقووش، بادەقوش (کەلهوڕی)
🔹فارسی: مرغ حق.
🔹عەرەبی: بومة الأشجار الأوروبية، ثَبَجٌ أوْرَاسِيٌّ، ثبج أوربي.
🔹تورکی: حاق قوشی.
🔹ن. زانستی: Otus scops
🔹فەرانسەوی: Hibou petit-duc
🔹ئینگلیزی: European Scops Owl 
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

تاقتاقکەرە، تاقڵە؟، تاکتاککەرە، توتاک، توتەک، حەق حەقۆک، هەق هەق کەرە، یاحەق:
١٩ سانتیمیترە. قاوەییی ئاماڵ بۆرە، پەڕوباڵی ڕێڕێیە. لە سەریدا دوو شاخی تووک بەئاستەم سەریان هەڵداوە. شەوانە مێش و مەگەز ڕاو دەکا. لە دارستانەکانی نیزیک دەوروبەری ئاوایییان، باغ و باغچان، کۆنەخانوو و هێلانەی کۆنی باڵندان هێلانە ساز دەکا. هاوینان زۆر هەیە (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

🔸تاقتاقکەرە: باڵندەیێکە بە شەو ناوناوە دەڵێ (تاق) و شەوبێدارە، هەندێک دەڵێن وەکوو کۆتر وایە. جوورە کوندێکە.
🔸تووتەک (موکریانی): باڵندەیێکی شەویێە هەتا ڕۆژ هەر دەڵێ هم هم (گیو، فەرهەنگی کوردستان).

«تاقتاقکەرە» لەناو شێعری شاعیرانی کورددا:

پیرەمێرد (دیوانی پیرەمێرد)

«تاقتاقکەرە»کەی سەر داری کانی‌

بۆچ ئەناڵێنی ھەتا بەیانی؟

هەژار (وەرگێڕانی مەم و زین)

تۆ دات بە چنار بڵندی باڵا

«تاقتاقکەرە» وا لە دەوری هاڵا

🔸کوردی: حللێر، لەگ لەگی ڕەش، له‌قله‌قی ڕه‌ش (سۆرانی). له‌گله‌گێ ڕه‌ش (کرمانجی)، بزەلەر (کەلهوڕی).
🔹فارسی: لک‌لک سیاه
🔹عەرەبی: لقلق أسود، بلاّرج أسود (بالجزائر والمغرب)، السِمبِر (في السودان)
🔹تورکی: قارالی له
🔹ئینگلیزی: Black Stork
🔹زانستی: Ciconia nigra
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

٩٥ سانتیمێترە. پەڕوباڵی ڕەشە، بەرزگی سپییە، دندووک و لاق و دەورەی چاوی سوورن. زۆرتر تەنیایە و درەنگ ئۆگری ئاوەدانی دەبێ. باڵندەیەکی کۆچەرە. زۆرتر شوێنی پڕ دار و درەخت هەڵدەبژێرێ و لە گەوەڕی گۆل و چەم و زەل و دارستانەکانی ئەو شوێنانە دەبینرێ. زیاتر لەسەر دار هێلانە ساز دەکا. هاوینان زۆرە (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە، ل. ١٣٨).

🔸کوردی: بەردەوان، کەڤرهلپەرک (کەڤرهلپەڕک)، تەیرکێ کەڤران، تووکا دمدم(؟)
🔹فارسی: دیوار خزک
🔹عەرەبی: دَابٌّ، متسلق الحيطان
🔹تورکی: داش دا سوزن
🔹ئینگلیزی: Wallcreeper
🔹ناوی زانستی: Tichodroma muraria
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

١٦ سانتیمێترە. باڵی سوورە و شاباڵی ڕەشە. خاڵی سپی‌سپی لەسەر شاباڵی هەیە. پشتی بۆر و کلکی کورت و دندووکی درێژ و خوار و باریکە. مل و سینگی هاوینان ڕەش و زستانان ئاماڵ سپییە. هەڵفڕینەکەی وەک پەپوولە دەچێ. کاتی گەڕان بەشوێن خواردەمەنی لەسەر ڕەوەز یان کۆنە خانووان باڵی فش دەکا و لێکیان دەدا. بە باڕی وەک ڕەنگی زستانی ئەو باڵندەیە دەچێ، بەڵام قاوەیییە و دندووکی ڕاستترە. لە دۆڵ و دەرەی بەردەڵان، ڕەوەز و کۆنە خانووان دەژی، زستانان لە دۆڵی بەردەڵان و داوێنی کێوان ڕای دەبوێرێ (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

🔸کوردی: باڵەبان (سۆرانی)، باڵەوان (کەلهوڕی)، شاهینێ مامزان (کرمانجی)
🔹فارسی: بالابان، چرغ
🔹عەرەبی: صَقْرٌ حُرٌّ، صقر الغزال
🔹تورکی: اوترگی
🔹ن. زانستی: Falco cherrug
🔹فەرانسەوی: Faucon Sacre
🔹ئینگلیزی: Saker Falcon
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

٤٥ سانتیمیترە. پشتی و باڵی قاوەییی کاڵە. سەر و پاش ملی سپی ڕێڕێی قاوەیییە. خەتی باریکی بە لاملیدا کشاوە. بەرزگی سپییە و تا ڕادەیەک خاڵخاڵ یان ڕێڕێیە. کلکی قاوەییی پڕڕەنگە. بە پاناییدا ڕێڕێی سپییە. خاڵ و میلی سەر و بەرزگی ئەو باڵندەیە بە باڕی زۆرتر و لێک نزیکترە. باڵندەیەکی دڕ و نەترسە و هێرش دەباتە سەر گیانلەبەری گەورەتر لە خۆی. لە دەشتی بەرین و بیابان دەژی. لەسەر داری بڵیند و ناو تاتەبەردان هێلانە ساز دەکا. زستانان زۆر دەبێ (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

«باڵەبان» لەناو شێعری شاعیرانی کورددا:

سالم (دیوانی سالم)

مەردی مەیدان هاتە جەولان باز لە ڕەنگی تەپڵی باز

«حەیتە» وەک شاهۆیی گێژ و کورد بە میسلی «باڵەبان»

مینە جاف (دیوانی مینە جاف)

قیژەی قوڵنگە چریکەی پۆڕە زیڕەی «باڵەبان»

قەهقەهەی کۆترە سەدای شاهینە سەیرانت هەیە

🔸 کوردی: قاژوو، قاژ- قاڵاوە سیاوێ (هەورامی) – قڕه‌ڕه‌شكا زیانان؛ قه‌له‌غوراڤ؛ قڕه‌ڕه‌شک؛ قه‌له‌ڕه‌شک؛ قه‌له‌غراب/ qiřeřeşka zyanan; qeleẍurav; qiřeřeşk; qeleřeşk; qeleẍrab (کورمانجی)
🔹فارسی: کلاغ سیاه
🔹عەرەبی: غُرَابٌ قَيْظِيٌّ، غراب القيظ (الغداف)
🔹تورکی: قارا قارقا
🔹ناوی زانستی: Corvus frugilegus
🔹ئینگلیزی: Rook
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

٤٥ سانتیمیترە. بەدەنی تەواو ڕەشە. دەموچاوی بێ تووکە. دندووکی ڕەشە، بەڵام ئەستووراییی دندووکی ئاماڵ سپییە. لەکاتی پێڕۆدا تووکی ڕانی قرژ دەبنەوە، بە باڕی دەم و چاوی تووکنە و لەشی ڕەشترە. لەو زەویوزارانەی کە داریان تێدایە دەژی. بەگەل لەسەر دار هێلانە ساز دەکا. زستانان زۆر هەیە (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

🔸کوردی: قشقەڵە، قەلەباچکە، قەلەبازەڵە، قشقەڕە- کلافەهراو/ kila fehraw (لوڕی)- قرقه‌لانک؛ دوودرێژک؛ قه‌لقیشک؛ قه‌له‌باسک؛ قه‌له‌سپیک؛ قژقه‌ل؛ دووڤدرێژ- قژۆک/ qirqelank; dûdrêjk; qelqîşk; qelebask; qelespîk; qijqel; dûvdirêj. qijok (کورمانجی) – قشقێڕە دەرەدمە، قشقێڕە خرابە (هەورامی)
🔹فارسی: زاغی
🔹عەرەبی: عَقْعَقٌ أَوْرَاسِيٌّ، العقعق
🔹تورکی: قجله (ساغ ساغان)
🔹ناوی زانستی: Pica pica
🔹ئینگلیزی: Eurasian Magpie
(کەماڵ ڕەحمانی، فەرهەنگی باڵندە کێوییەکان)

٤٥ سانتیمیترە، پەڕوباڵی باڵەکە و کلکی درێژ. تووکی شان، تەنیشت و بەرزگی سپییە و شوێنەکانی تری لەشی ڕەشی بریقەداری ئاماڵ شین و کەسک و ئەرغەوانییە. زۆرتر بەگەل دەژی. زستانان لە دەستەی زۆرتردا دەبینرێن. لەنێو زەویوزار، شوێنی ئاواڵە و بەرفرەوانی پەرژیندار دەژی. لەسەر داری بڵیند، پنچکی دڕکاوی، پەرژین و گەوەڕی لێڕواران هێلانە ساز دەکا. زۆر جاران سەری هێلانەکەی بە پووشکە و لکوپۆی باریکی داران دادەپۆشی (ئەحمەد بەحری، فەرهەنگی باڵندە).

دەنگ بدەن بەم پۆستە:
زۆر ناخۆشناخۆشمامناوەندخۆشزۆر خۆش
Loading…

ئەم پۆستە خاوەنی 5 بۆچوونەیە

  1. ناشناس

    May I simply say what a comfort to discover somebody who genuinely knows what they are talking about over the internet. You actually understand how to bring a problem to light and make it important. More people ought to check this out and understand this side of the story. I cant believe you arent more popular because you surely possess the gift.

  2. ناشناس

    سڵاو، زۆر سپاس بۆ بابەتەکەتان، بەڵام زۆرتر دابنن

    1. ناشناس

      لە کەناڵەکەی «تێلێگرام»یان زۆرتر داندراوە.

بۆچوونتان لە ژێرەوە بنووسن (بڵاوکردنەوە دوای پێداچوونەوەیە)